Eski Yunan ve Roma şehir tarzı bugünkü belediyecilik anlayışının temelini teşkil eder. Ortaçağ’dan Yeniçağa dönemine kadar Avrupa belediyeciliğinin geliştiği söylenemez. Asıl dönüşüm Fransız/Sanayi devriminden sonra geleneksel toplumdan, modern topluma geçmeye başlamasıyla yaşandı. Avrupa’da ortaya çıkan nüfus yoğunluğu, hava kirliliği, çarpık kentleşme Avrupa belediyeciliğini derinden etkiledi ve yerel yönetimlere yeni bir anlam kazandırdı.

Osmanlı’da Belediyecilik

Türkler, Anadolu’yu fethettikten sonra, yeni şehirler kurmak yerine mevcut yapılara yeni fonksiyonlar (manastırların tekke ve zaviyeye, kilisenin camiye dönüştürülmesi) verilerek işe başlanıldı. Selçuklularda belediye işlerinde birinci derece yetkili Kadı idi. Osmanlılar da aynı geleneği devam ettirdiler.

Süreç içerisinde Osmanlılar kendilerine özgü bir kent yapısı meydana getirdiler. Osmanlı şehirciliği imaret (külliye) kurumunu merkeze alan bir sistem etrafında şekillendi. Külliye; cami, medrese, aşevi, hamam, pazar yeri, kütüphane, çarşı ve kahvelerden oluşurdu. Bu özelliklere sahip olan imaretler padişah tarafından kurulmuş olanlardı. Osmanlı sosyal hayatından vakıfların büyük rolü vardı. Sosyal yardım, eğitim ve kültür hizmetlerinin büyük bölümü vakıflar aracılığı ile yapılıyordu.

1850’li yıllara kadar Osmanlı Devleti’nde belediye örgütlenmesi yoktu. Devletin yapması beklenen hizmetleri vakıflar yapardı. Bu hizmetler için halktan vergi toplanmaması, devletin para harcamaması ve hizmetlerin halka parasız sunulması olumlu tarafları olarak sayılabilir.

Kırım savaşı sırasında İstanbul’a gelen Fransız, İngiliz ve İtalyan askerlerinin barındırılması, buna yönelik altyapı yetersizliği Fransız tarzında 1854 yılında Şehremaneti’nin kurulmasıyla sonuçlandı. 13 Haziran 1854 tarihinde yayınlanan nizamname ile belediye hizmetlerinde şehremini dönemi başladı.

Tanzimat yöneticileri için belediye, şehirleri modernleştirecek araç olarak görüldü. 1864 yılında yayınlanan Vilayet Nizamnamesi dönüm noktası oldu. Merkezin yükünü azaltmak için, kentin bayındırlığı, pazar işleri, altyapı inşası, aydınlatma gibi konularda yetkili olmak üzere belediye meclislerinin kurulmasına karar verildi. Belediye reisi, vali ya da kaymakam tarafından atanıp, vilayet ile belediye ilişkilerini düzenleyecekti.

Tek parti ve Menderes dönemi belediyeciliği

Tek Parti döneminin en başarılı belediye politikalarına, İzmir’de 1931-41 yılları arasında belediye başkanlığı yapan Behçet Uz örnek verilebilir. Ücretsiz sağlık hizmetleri, bataklıkların kurutulması (Mersinli, Karşıyaka, Bostanlı); lağım ve kanalizasyon işleri; kent ve çevre sağlığına yönelik genel önlemler (yere tükürenlere para cezası verilmesi). Çağdaş kent görüntüsü için merkez garaj ve halin kurulması, toplu taşımaya yönelik düzenlemeler ve Kültür Park’ın kurulması…

1948’de “Belediye Gelirleri Kanunu” çıkarıldı. Kanun otuz yıldan fazla yürürlükte kaldı. Yasa belediye gelirlerini düzenlemekle beraber, belediyeler ihtiyaç duydukları kaynakları hiçbir zaman kontrol edemediler. Borçlar birikince de, belediye lehine reformlar yapmak yerine belediyenin borçlarını devletin üstlenmesi ya da ertelenmesi yoluna gidildi.

Demokrat Parti döneminde pek çok büyük şehirde valiler belediye başkanlığını da üstlenmişlerdi. Kentlere göçün hızlandığı bu dönemde, şehirlerin etrafı gecekondularla kuşatıldı ve belediyeler hızlı kentleşmeye yenik düştü. Devrin ekonomik tercihi karayolu ve otomobil benimsenince dönemin tek toplu taşıma aracı tramvaylar dışlanınca; çarpık kentleşmeye çarpık taşımacılık da eklendi: Dolmuşçuluk, minibüsçülük…

1980 Sonrası Belediyecilik

Bu dönemde 27.6.1984 tarih ve 3030 sayılı Büyükşehir belediyelerine ilişkin yasa, belediye gelirlerinin arttırılması belediyelerin ekonomik olarak rahatlamasını sağladı. 1980 sonrası dönemde ortaya çıkan iki tür belediyecilik anlayışından söz edilebilir: ANAP ve Milli Görüş Belediyeciliği…
 

Muhammed Yenigül